هنامه در زبان زرتشتي به خوشنام، محلی پاك و مقدس معنا ميشود. اين روستا از سه حصار «خان، زمانگ و همبر» تشكيل شده است و رودخانه نسبتاً پر آبي از وسط آن عبور ميكند. سرچشمه رودخانه هنامه كوههاي سرسبز آرموتلي اوغاز، كوه قنبر، كوه پتلهگاه و سنجربيگ است.
موقعیت روستای هنامه
روستاي هنامه در 18 كيلومتري شمال شيروان واقع شده است كه از شمال با ذاكرانلوو، از جنوب با غارهاي هنامه و باغان، از شرق با گدوگانلو و دره اوغاز، و از غرب با قلعهچه و قلجق ارتباط دارد. هنامه مركز دهستان بزرگ سيوكانلو شيروان است و جمعیت آن 147 نفر است.
آثار تاریخی هنامه
روستاي هنامه جزء آثار تاريخي شيروان محسوب میشود و قدمت آن به زمان زرتشتيان ميرسد. در كوههاي جنوب شرقي منتهي به هنامه، آثار شهر يا قصبهاي بزرگ از زير خاك و سنگ به علت فرسايش كوه قد برافراشته است و نظر هر بينندهاي را به خود جلب ميكند. اين آثار قديمي داراي طاقهاي متعدد، خانههاي مسكوني، كندوها، آخور چهارپايان، آتشدانها و کوچهپسکوچههای بسياري است كه هنوز بخش اعظمی از آن در زیر یا داخل كوه پنهان شده است. در شمال هنامه آثار معادن، كورههاي قديمي، سنگها و آجرهاي ذوب شده در نزديكي چشمه ترناب دیده میشود. مقبرة قديمي «اورته شيخ» و درختان کهنسال اُرس در اين منطقه، بیانگر قدمت تاریخی روستاي هنامه است.
آدابورسوم
در ایام عيد نوروز یا زمانهای فراغت از كار، مردم هنامه در محلي به نام «بيري» جايگاه دوشيدن گوسفندان، مراسم سنتي كشتي با چوخه را با نواي دهل و سُرنا برگزار ميكنند.
غارهای روستا
غارهای هنامه بر سینه کوهی معروف به گرمهدره، در دره باریک و حاصلخیز هنامه که یکی از درههای فرعی دره رود اترک علیا است، قرار گرفته و غارها در میانه دیواره عمودی جبهه غربی کوه حفر شده و در پای این دامنه رودخانه فصلی هنامه جریان دارد.
کوههای مذکور که زاغههای معروف به غارهای هنامه در آن حفر شده، رشتههای فرعی ارتفاعات کپه داغ به شمار میرود و جنس آنها رسوبی است؛ بدین معنی که جنس کوهها سنگی نیست و بافت گراولی دارد و امکان حفر در آنها نسبتاً آسان است. غارهای هنامه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ متر بالاتر از کف دره حفر شدهاند و رودخانههای فصلی در دامنه کوه جاری است.
دستکندهای معروف هنامه
مجموعه معماری دستکند معروف به غارهای هنامه در سینه کوهی آهکی در جنوب روستای هنامه قرار دارد و رودخانه اوغاز و قلجق از مجاورت جنوب شرق و ۴ کیلومتری شمال غرب آبادی میگذرد. کوه چاهک با ارتفاع ۲۳۸۰ متر در ۵/۳ کیلومتری شرق و جنوب شرق و کوه پتلگاه با ارتفاع ۲۶۳۴ متر، در ۵ کیلومتری شمال شرق آبادی واقع شدهاند. غارهای هنامه در ۱۵کیلومتری شمال شرق شهرستان شیروان بخش مرکزی، دهستان سیوکانلو ۱ کیلومتری جنوب روستای هنامه قرار گرفته است. این غارها در ۱۸ کیلومتری شمال شرقی شیروان در حاشیه شرقی دامنه کوهی به نام گرمهدره که حدود ۱۰۰ متر از کف دره بالاتر است، قرار گرفتهاند و ظاهراً زمانی بهعنوان پناهگاه، مورداستفاده بومیان منطقه قرار میگرفته است.
این غارهای دستکند در دیواره عمودی کوهی معروف به گرمهدره حفر شده است. باتوجهبه اینکه جنس تشکیلات زمینشناسی در این کوهها، رسوبی و متشکل از ماسهسنگ و خاک رس است، امکان حفر در دل کوه وجود داشته است. این مجموعه معماری دستکند، در جبهه غربی کوه و در دیواره پرتگاهی حفر شده که دسترسی به آن از بالای کوه غیرممکن است. در پایکوهی که غارها بر سینه آن حفر شدهاند، رودخانه فصلی هنامه جریان داشته و آب موردنیاز انسانهایی که در غار زندگی میکردند از همین رودخانه تأمین میشد.
در سالیان گذشته به دلیل فرسایش جوی و موقعیت قرارگیری غارها در دیواره عمودی کوه، بخشی از آنها فروریخته و به دامنه غلتیده است. فضاهای ایجاد شده در سه طبقه متفاوت یکی بر روی دیگری ایجاد شده و ظاهراً هر طبقه کارکرد متفاوتی داشته است. طبقه اول که در آن دالانهای نسبتاً بزرگ با پیشآمدگیهایی در پای دیوار به شکل آخور دیده میشود، احتمالاً مربوط به نگهداری احشام بوده و باید اسطبل بوده باشد.
باتوجهبه اینکه کف فضاها با خاک و آبرفت بالاآمده، ولی هنوز این آخورها حدود ۱ متر از کف بالاتر است که نشان میدهد این آخورها برای تغذیه بز سانان مناسب نیست و باید برای قاطر یا اسب ساخته شده باشد. توجه به ارتفاع و شیب بسیار تند دامنه نشان میدهد موقعیت غارها حتی برای حیواناتی مانند گاو نیز قابلدسترسی نیست و معقول است تصور کنیم حیوانات نیرومندی که توانایی صعود به ارتفاعات را داشتهاند در این فضاها نگهداری میشدهاند. طبقه دوم فضاهای کوچکتر و تو در توی بیشتری دارد که باتوجهبه وجود اجاقهای متعدد و دودزدگی سقف آنها، باید مربوط به زندگی افراد بوده باشد. در نهایت طبقه سوم با اتاقهای نسبتاً بزرگ، احتمالاً محل انبارها بوده است. تمام طبقات یکی بر روی دیگری ساخته شدهاند و سقف هر فضای کف، فضای بالای آن محسوب میشود و اغلب حدود ۵۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر ضخامت دارد.
غارهای هنامه بقایای پناهگاههایی است که به نظر میرسد در قرون میانی اسلامی، بهاحتمال فراوان در دوره یورش اقوام مغول به ایران ایجاد شده و به هنگام ناامنیهای سیاسی منطقهای بارها از آنها استفاده شده است. وجود یکلایه دودۀ ضخیم در سقف تمام فضاها نشاندهنده استفاده مکرر از این فضاها در دورهای به نسبت طولانی است.
شیوه معماری این اثر که در آن سقف هر طبقه، کف طبقه دیگر محسوب میشود و نیز موقعیت ویژهای که غارها در آن ایجاد شدهاند، در سراسر استان بینظیر است. سفالهای پراکنده در پای دامنه غارها بسیار اندک است و در بین آنها قطعات لعابدار فیروزهای دوره ایلخانی و نیز سفالهای نخودی با نقش کنده مواج دیده میشود.
غارهای هنامه در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است که در صورت سرمایهگذاری و ایجاد امکانات رفاهی قابلیت تبدیل به فضای گردشگری مناسبی دارد.
