دهستان سیوکانلو یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شیروان است که به مرکزیت روستا هنامه در ۱۵ کیلومتری شمال شرقی شهر شیروان واقع است. طبق تقسیمات سیاسی و آمار سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ این دهستان دارای ۳۰ آبادی و ۶۳۵۰ نفر جمعیت است. از مجموع آبادیها، ۱۷ آبادی دارای جمعیت بالای ۱۰۰ نفر و ۱۱ آبادی کمتر از ۱۰۰ نفر جمعیت دارند.
روستاي هنامه
هنامه در زبان زرتشتي به خوشنام، محلی پاك و مقدس معنا ميشود. اين روستا از سه حصار «خان، زمانگ و همبر» تشكيل شده است و رودخانه نسبتاً پر آبي از وسط آن عبور ميكند. سرچشمه رودخانه هنامه كوههاي سرسبز آرموتلي اوغاز، كوه قنبر، كوه پتلهگاه و سنجربيگ است.
موقعیت روستای هنامه
روستاي هنامه در 18 كيلومتري شمال شيروان واقع شده است كه از شمال با ذاكرانلوو، از جنوب با غارهاي هنامه و باغان، از شرق با گدوگانلو و دره اوغاز، و از غرب با قلعهچه و قلجق ارتباط دارد. هنامه مركز دهستان بزرگ سيوكانلو شيروان است و جمعیت آن 147 نفر است.
آثار تاریخی هنامه
روستاي هنامه جزء آثار تاريخي شيروان محسوب میشود و قدمت آن به زمان زرتشتيان ميرسد. در كوههاي جنوب شرقي منتهي به هنامه، آثار شهر يا قصبهاي بزرگ از زير خاك و سنگ به علت فرسايش كوه قد برافراشته است و نظر هر بينندهاي را به خود جلب ميكند. اين آثار قديمي داراي طاقهاي متعدد، خانههاي مسكوني، كندوها، آخور چهارپايان، آتشدانها و کوچهپسکوچههای بسياري است كه هنوز بخش اعظمی از آن در زیر یا داخل كوه پنهان شده است. در شمال هنامه آثار معادن، كورههاي قديمي، سنگها و آجرهاي ذوب شده در نزديكي چشمه ترناب دیده میشود. مقبرة قديمي «اورته شيخ» و درختان کهنسال اُرس در اين منطقه، بیانگر قدمت تاریخی روستاي هنامه است.
آدابورسوم
در ایام عيد نوروز یا زمانهای فراغت از كار، مردم هنامه در محلي به نام «بيري» جايگاه دوشيدن گوسفندان، مراسم سنتي كشتي با چوخه را با نواي دهل و سُرنا برگزار ميكنند.
غارهای روستا
غارهای هنامه بر سینه کوهی معروف به گرمهدره، در دره باریک و حاصلخیز هنامه که یکی از درههای فرعی دره رود اترک علیا است، قرار گرفته و غارها در میانه دیواره عمودی جبهه غربی کوه حفر شده و در پای این دامنه رودخانه فصلی هنامه جریان دارد.
کوههای مذکور که زاغههای معروف به غارهای هنامه در آن حفر شده، رشتههای فرعی ارتفاعات کپه داغ به شمار میرود و جنس آنها رسوبی است؛ بدین معنی که جنس کوهها سنگی نیست و بافت گراولی دارد و امکان حفر در آنها نسبتاً آسان است. غارهای هنامه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ متر بالاتر از کف دره حفر شدهاند و رودخانههای فصلی در دامنه کوه جاری است.
دستکندهای معروف هنامه
مجموعه معماری دستکند معروف به غارهای هنامه در سینه کوهی آهکی در جنوب روستای هنامه قرار دارد و رودخانه اوغاز و قلجق از مجاورت جنوب شرق و ۴ کیلومتری شمال غرب آبادی میگذرد. کوه چاهک با ارتفاع ۲۳۸۰ متر در ۵/۳ کیلومتری شرق و جنوب شرق و کوه پتلگاه با ارتفاع ۲۶۳۴ متر، در ۵ کیلومتری شمال شرق آبادی واقع شدهاند. غارهای هنامه در ۱۵کیلومتری شمال شرق شهرستان شیروان بخش مرکزی، دهستان سیوکانلو ۱ کیلومتری جنوب روستای هنامه قرار گرفته است. این غارها در ۱۸ کیلومتری شمال شرقی شیروان در حاشیه شرقی دامنه کوهی به نام گرمهدره که حدود ۱۰۰ متر از کف دره بالاتر است، قرار گرفتهاند و ظاهراً زمانی بهعنوان پناهگاه، مورداستفاده بومیان منطقه قرار میگرفته است.
این غارهای دستکند در دیواره عمودی کوهی معروف به گرمهدره حفر شده است. باتوجهبه اینکه جنس تشکیلات زمینشناسی در این کوهها، رسوبی و متشکل از ماسهسنگ و خاک رس است، امکان حفر در دل کوه وجود داشته است. این مجموعه معماری دستکند، در جبهه غربی کوه و در دیواره پرتگاهی حفر شده که دسترسی به آن از بالای کوه غیرممکن است. در پایکوهی که غارها بر سینه آن حفر شدهاند، رودخانه فصلی هنامه جریان داشته و آب موردنیاز انسانهایی که در غار زندگی میکردند از همین رودخانه تأمین میشد.
در سالیان گذشته به دلیل فرسایش جوی و موقعیت قرارگیری غارها در دیواره عمودی کوه، بخشی از آنها فروریخته و به دامنه غلتیده است. فضاهای ایجاد شده در سه طبقه متفاوت یکی بر روی دیگری ایجاد شده و ظاهراً هر طبقه کارکرد متفاوتی داشته است. طبقه اول که در آن دالانهای نسبتاً بزرگ با پیشآمدگیهایی در پای دیوار به شکل آخور دیده میشود، احتمالاً مربوط به نگهداری احشام بوده و باید اسطبل بوده باشد.
باتوجهبه اینکه کف فضاها با خاک و آبرفت بالاآمده، ولی هنوز این آخورها حدود ۱ متر از کف بالاتر است که نشان میدهد این آخورها برای تغذیه بز سانان مناسب نیست و باید برای قاطر یا اسب ساخته شده باشد. توجه به ارتفاع و شیب بسیار تند دامنه نشان میدهد موقعیت غارها حتی برای حیواناتی مانند گاو نیز قابلدسترسی نیست و معقول است تصور کنیم حیوانات نیرومندی که توانایی صعود به ارتفاعات را داشتهاند در این فضاها نگهداری میشدهاند. طبقه دوم فضاهای کوچکتر و تو در توی بیشتری دارد که باتوجهبه وجود اجاقهای متعدد و دودزدگی سقف آنها، باید مربوط به زندگی افراد بوده باشد. در نهایت طبقه سوم با اتاقهای نسبتاً بزرگ، احتمالاً محل انبارها بوده است. تمام طبقات یکی بر روی دیگری ساخته شدهاند و سقف هر فضای کف، فضای بالای آن محسوب میشود و اغلب حدود ۵۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر ضخامت دارد.
غارهای هنامه بقایای پناهگاههایی است که به نظر میرسد در قرون میانی اسلامی، بهاحتمال فراوان در دوره یورش اقوام مغول به ایران ایجاد شده و به هنگام ناامنیهای سیاسی منطقهای بارها از آنها استفاده شده است. وجود یکلایه دودۀ ضخیم در سقف تمام فضاها نشاندهنده استفاده مکرر از این فضاها در دورهای به نسبت طولانی است.
شیوه معماری این اثر که در آن سقف هر طبقه، کف طبقه دیگر محسوب میشود و نیز موقعیت ویژهای که غارها در آن ایجاد شدهاند، در سراسر استان بینظیر است. سفالهای پراکنده در پای دامنه غارها بسیار اندک است و در بین آنها قطعات لعابدار فیروزهای دوره ایلخانی و نیز سفالهای نخودی با نقش کنده مواج دیده میشود.
غارهای هنامه در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است که در صورت سرمایهگذاری و ایجاد امکانات رفاهی قابلیت تبدیل به فضای گردشگری مناسبی دارد.
روستای اوغاز
اوغاز دارای آبوهوای کوهستانی است دمای این روستا در روزهای تابستان به ۳۰+ درجه و در فصل زمستان ۱۰- درجه سانتیگراد میرسد. اوغاز تازه 518 نفر و اوغاز کهنه 670 نفر جمعیت دارد.
موقعیت روستای اوغاز
اوغاز نام روستایی در دهستان سیوکانلو بخش مرکزی شهرستان شیروان، استان خراسان شمالی کشور ایران است. این روستا در فاصله 45 کیلومتری شمال شرق شیروان واقع شده است که از شمال به روستای اولاشلو و از جنوب به روستای چپانلو و شکرانلو و از شرق به روستای اوغاز کهنه و از غرب به روستای زُرتانلو محدود میگردد. این روستا یکی از روستاهای ایل سیوکانلو محسوب میشود.
وجه تسمیه اوغاز
کلیمالله توحدی در وجه تسمیه اوغاز مینویسد: اوغاز از اوغوز گرفته شده و اوغوز طایفهای از ترکمنها بودند که درگیریهای زیادی در منطقه سیوکانلو داشتهاند و مادرها میگفتند اوغوز گلدی که بهمرور به اوغاز تغییر شکل یافته است.
در دیدگاه دوم یکی از مطلعین روستا معتقد بود که مردم اصلی اوغاز از ترکیه به سر ولایت نیشابور و از آنجا به اوغاز مهاجرت کردهاند و نام سابق روستای خود را که آب خاز (آب غاز) بوده بر این ناحیه نهاده و بهمرور به اوغاز تبدیل گردیده است. در این دیدگاه اهالی معتقدند کردها از شام به این منطقه آمدهاند بهطوریکه ترکزبانان روستا به آنها «شام دن گلان» میگویند. ترکزبانان آن نیز از مهاجرین قفقاز و آذربایجانیهای مهاجر به خراسان طی ادوار گذشته هستند. رودخانه اوغاز از کنار این روستا میگذرد و کوههای قنبر و دره خوجم قلی در حوزه این روستا قرار دارد.
چشمهها و رودخانهها
چشمه لاق لاقی، آقچشمه، با قمر، قاردمان، گلگاه و همچنین رودخانههای اوغاز کهنه و چپانلو که توسط رودی از بیرون روستا عبور میکنند. کوه کیسمار با ۲ هزار و ۸۵۵ متر ارتفاع در ۳۵ کیلومتری شیروان قرار دارد.
حیوانات و پرندگان بومی
حیواناتی از جمله پلنگ، خوک، گرگ، بزهای کوهی، آهو، روباه و پرندگانی همچون کبک، دارکوب، شاهین، عقاب، بلبل در مناطق اطراف این منطقه زندگی میکنند.
گیاهان دارویی
از جمله گیاهان دارویی آن میتوان به زرشک کوهی، انگور کوهی، پیازچه کوهی، فلفل کوهی، آننوخ و گوش بره انواع کلاه میر حسنها خانواده عظیم و گسترده ارسها اشاره کرد.
گورستان بیگلر
در گورستان بیگلر اوغاز مقبره آراز محمد اوغازی قرار دارد که سال فوتش ۱۳۰۱ هجری قمری ذکر شده است و یکی از اوغازیها معتقد بود که پس از زلزله اوغاز تازه توسط محمد بیگ احداث گردیده است و در این اواخر مرکز خاننشین ایل سیوکانلو بود.
اوغاز پس از زلزله
اوغاز تازه پس از زلزلهای که در سال ۱۳۰۸ هجری قمری در آن منطقه حادث شد، به وجود آمد. بین دو روستای اوغاز کهنه و تازه ده مخروبهای وجود دارد که به بیگلر معروف است و از آثار بهجامانده آن مشخص است که بیگلر میبایستی روستایی بسیار قدیمی باشد.
امکانات رفاهی روستا
وجود مسجد، امامزاده، مدارس ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان و درمانگاههای روستایی به اهالی روستا خدمات ارائه میدهند.
روستا اوغاز دارای راه آسفالت تا شهر شیروان است. از سالهای ۱۳۸۶ ابتدا این روستا تلفن کشی شد و سپس آنتن موبایل (تلفن همراه) و اینترنت G4 تمام منطقه را پوشش داد. از دیگر امکانات اوغاز پستبانک است. اغلب مردم کارهای بانکی و پستی خود را از طریق پستبانک انجام میدهند. این روستا سالهاست که برقکشی شده است و دارای لولهکشی آب شرب نیز است.
بررسی وضعیت تولیدات و محصولات در روستاها
| اولویتبندی مهمترین محصولات زراعی در روستاها | نوع محصول | میزان تولید دهستان (تن) | میزان تولید شهرستان (تن) | میزان تولید استان (تن) |
| اولویت اول | گندم و جو | ۱۰۰۰۰ | ۷۲۵۵۵ | ۴۲۹۲۱۴ |
| اولویت دوم | یونجه | ۲۵۰۰ | ۲۲۶۰۹ | ۹۴۴۲۵ |
| اولویت سوم | حبوبات | ۱۰۰ | ۳۱۹۵ | ۱۲۷۹۶ |
| اولویتبندی مهمترین محصولات باغی در روستاها | نوع محصول | میزان تولید دهستان (تن) | میزان تولید شهرستان (تن) | میزان تولید استان (تن) |
| اولویت اول | سیب | ۹۰۰۰ | ۳۴۱۴۶ | ۵۷۸۵۰ |
| اولویت دوم | انگور | ۱۱۰۰ | ۳۲۵۴۹ | ۱۷۷۲۲۱ |
| اولویت سوم | گردو | ۳۵۰ | ۳۱۳۲ | ۶۲۳۳ |
نقاط قوت، ضعف، تهدید و فرصتهای روستاها
| عوامل درونی | |
| نقاط قوت
| مناسب نمودن بعضی از نماگرهای اجتماعی روستاها (سرمایه اجتماعی بالا، تجانس فرهنگی، بالابودن احساس امنیت اجتماعی) |
| وجود تعداد زیاد نوجوانان و جوانان در روستاها | |
| مهاجر معکوس اهالی به روستاها | |
| وجود باغات فراوان و مرغوب سیب و مهارت بالای مردم در باغداری | |
| وجود صندوقهای اعتباری زنان روستایی و تمایل زیاد زنان در حوزه اشتغالزایی | |
| وجود مراتع فراوان و گیاهان دارویی خودرو | |
| وجود زنان ماهر در صنایعدستی (قالیبافی، گلیمبافی، تابلوفرش، قالی کردی و…) | |
| وجود باغات انگور در روستاهای هنامه و… | |
| وجود دام زیاد و مهارت علاقه و تمایل بسیار بالای مردم به دامداری | |
| آبوهوا و بارندگی مناسب | |
| وجود منابع آبی کافی | |
| وجود پتانسیلهای خوب گردشگری (غارهای دستکند، زیستبوم خوب، موزه تاریخی کلیمالله توحیدی) | |
| نقاط ضعف | کمبود سرمایه مالی مردم روستائیان برای اشتغالزایی |
| نبود مدیریت منابع آبی | |
| کشاورزی سنتی | |
| نبود صنایع نگهداری، تبدیلی و فراوری کشاورزی در روستاها بهویژه در زمینه دامی و باغی | |
| نامناسببودن برخی از نماگرهای اجتماعی روستا (بالابودن تعداد زیاد بیسواد و کمسواد، گسترش اعتیاد در بین جوانان، کاهش نرخ رشد طبیعی) | |
| مهاجرت زیاد جوانان و اهالی به شهرهای بزرگ و کاهش چشمگیر جمعیت در دهههای اخیر | |
| آگهی پایین و مقاومت مردم در برابر اشتغال نوین و متنوع | |
| نامناسببودن برخی از نماگرهای اقتصادی وجود فقر، بیکاری جوانان، درآمد پایین، نرخ فعالیت اقتصادی پایین | |
| پایینبودن تنوع اقتصادی در روستاها و عدم توجه به مشاغل جدید و خانگی | |
| کوهستانی بودن روستاها و کمبود زمینهای هموار و قابلکشت برای زراعت، باغداری، ایجاد کارگاه و دامداری صنعتی | |
| نبود زیرساختهای گردشگری در روستاها | |
| بنبست بودن و دوری از شهر و بازار مصرف | |
| نامناسببودن زیرساختهای حملونقل بین روستاها | |
| ضعف بعضی از امکانات زیرساختی و خدماتی روستاها خاکی بودن بافت روستاها، کمبودن بافت مسکونی، نبود فضاهای تفریحی و ورزشی مناسب، نبود مدرسه متوسطه دوم، ضعیفبودن شبکه تلویزیون و اینترنت، نبود مرکز آتشنشانی، پاسگاه انتظامی در روستاها | |
| عوامل بیرونی | |
| فرصتها | توجه به اشتغالزایی روستایی در اسناد فرادست و نهادهای دولتی |
| بالابودن میزان تمایل زنان و جوانان به کارآفرینی و اشتغال در روستا | |
| داشتن پتانسیل بالا برای ایجاد صنایع تبدیلی (کارگاههای آبمیوهگیری، میوه خشککن، سرکه و…) | |
| تمایل بالای سرمایهداران و کارآفرینان به اشتغالزایی در مناطق روستایی | |
| افزایش مشکلات و هزینههای زندگی در شهرها و تمایل مردم به زندگی در روستاها | |
| وجود کارخانه آبمعدنی در روستاها (غیرفعال) | |
| ساخت گاوداری ۱۰۰۰ رأسی در دهستان سیوکانلو (در حال ساخت) | |
| تهدیدها
| نبود مدیریت یکپارچه و هماهنگ در حوزه توسعه روستایی، بهویژه در بخش اشتغالزایی |
| تهدید همیشگی مخاطرات طبیعی از جمله سرمازدگی، سیل و زلزله | |
| افزایش قیمت نهادهای کشاورزی و هزینههای اشتغالزایی | |
| کاهش منابع آب کشاورزی | |
| نبود بازار مطمئن، تضمینی و نوسانات شدید بازار محصولات و تولیدات در پی تحولات اقتصادی و سیاسی کشور | |
| بیماری کرونا و تأثیرات آن بر بازار و صادرات | |
| افزایش بیماریهای دامی و آفات کشاورزی | |
| عدم توزیع عادلانه تسهیلات به روستائیان و کمتوجهی به قشر محروم در توزیع تسهیلات | |
| دشوار بودن اخذ مجوزهای اشتغالزایی | |
| شرایط بسیار سخت برای گرفتن تسهیلات اشتغال (ضمانت، سود بالا…) | |
| نبود کلاسها و برنامههای آموزشی، ترویجی و تسهیلگری برای اشتغالزایی در روستاها | |
| خردشدن زمینهای کشاورزی و پایین آمدن راندمان محصولات | |
| کمبود زمین مسکونی و کارگاهی در آینده در پی مهاجرت معکوس | |
| عدم توجه به صنایع تبدیلی، فراوری و بستهبندی محصولات کشاورزی در استان | |
| وضعیت اقتصادی نامناسب کشور برای تخصیص بودجه برای توسعه روستایی و اشتغالزایی | |
اهداف برنامه توسعه اقتصادی و اشتغالزایی دهستان سیوکانلو
- جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها و ایجاد زمینهها برای مهاجرت معکوس
- رفع بیکاری فصلی و افزایش سطح درآمد مردم
- جلوگیری از خامفروشی و تکمیل زنجیره ارزش تولیدات روستایی بهویژه سیب و دام
- افزایش تابآوری اقتصادی روستایی
- افزایش نرخ مشارکت اقتصادی بهویژه نرخ مشارکت اقتصادی زنان
- توانمندسازی مردم و افزایش میزان مشارکت مردم و بخش خصوصی در فرایند اشتغالزایی پایدار روستایی
- اشتغالزایی و توسعه پایدار اقتصادی روستاها
- کشاورزی مکانیزه و صنعتی
- افزایش بهرهوری محصولات و تولیدات کشاورزی
- توسعه گردشگری
- توسعه مشاغل خرد، خانگی، نوین و پربازده
- توسعه بازار محصولات و تولیدات
- حفظ محیطزیست و منابع طبیعی روستاها
- بهبود کیفیت زندگی روستاییان بهویژه قشر محروم و آسیبپذیر
راهبردهای توسعه اقتصادی و اشتغالزایی روستاهای سیوکانلو
- توسعه امکانات خدمات و زیرساختهای روستایی
- آموزش، ترویج و توانمندسازی جوامع محلی روستا در جهت توسعه مشاغل موجود و همچنین ایجاد اشتغالهای متنوع خرد نوین و پر بازده
- ایجاد پروژه اصلاح باغات (جایگزینی درختان جوان بهجای درختان پیر، اصلاح فاصله بین درختان، ایجاد باغات پایه رویشی، طرح فراز، پیوند نهال و سرشاخه کاری)
- اصلاح نژاد دام
- تسهیل روند اداری اخذ مجوزهای مشاغل مختلف
- بازبینی در قوانین آییننامههای محدودیتساز برای اشتغالزایی
- بازبینی در روند ارائه تسهیلات اشتغالزایی باتوجهبه شرایط روستاییان بهویژه موضوع ضامن و وثیقه
- کمکهای اداره منابع طبیعی و آبخیزداری و همچنین جهاد کشاورزی شهرستان برای ارائه زمین در جهت ایجاد اشتغالزایی
- مدیریت منابع آبی دهستان
- بهرهبرداری از پروژه بزرگ گاوداری صنعتی در روستاها
- ایجاد زیرساختها و صنایع در جهت تکمیل زنجیره ارزش و تولید
- ارائه تسهیلات مالی با شرایط مناسب روستاییان بهویژه افراد کمدرآمد و محروم در جهت راهاندازی و توسعه کسبوکار
- حمایتهای غیرمالی از کارآفرینان و شاغلین روستایی
- توسعه گردشگری در روستاها
- آموزش ترویج و ارائه تسهیلات در جهت مکانیزهکردن کشاورزی
- آموزش ترویج و مشارکتپذیری اهالی در جهت حفظ محیطزیست و منابع طبیعی روستاها
- آموزش و ترویج توسعه فرهنگ مشارکت مردم در اشتغالزایی
- ایجاد توانمندسازی صندوقهای خرد روستایی و ایجاد تعاونیهای تولید
- برگزاری جلسات مشاورهای پایدار برای کاهش مشکلات اجتماعی
- برگزاری مداوم کمیتهها و کارگروههای اشتغالزایی شهرستانی با حضور نمایندگان روستاییان، مدیران دستگاه اجرایی و بانکهای عامل در جهت رفع موانع و تسهیل در روند اشتغالزایی
- ایجاد تنوع اقتصادی
